“Adın geçti saçma sapan bir filmde üç kere” cümlesinde adı geçmek fiili deyimleşmiş fiil midir? yoksa geçmek asıl fiil midir? Nasıl ayırt ederim? Ayrıca etmek olmak fiili yardımcı fiil mi yoksa asıl fiil mi nasıl ayırt ederim. Cümleyi ögelerine ayırarak bulabiliyorum sanki ama asla emin olamıyorum.Adı geçmek bence birleşik fiil değil ama yine de sormak istedim.Sitede para etmek ifadesi için etmek kendi başına fiil denmiş ama bence birleşik.
adı geçmek: Anılmak, söz konusu olmak, ismi geçmek anlamlarını taşır.
“adı geçmek” sözcük grubunun “anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) birleşik fiil” olduğunu söyleyebiliriz.
Deyimleşmiş birleşik fiiller, genellikle ad soylu bir sözcükle bir fiilin kalıplaşıp anlamca kaynaşmasıyla oluşur. Çoğu mecazlıdır. Bu özellikleriyle deyim sayılırlar.
Ayrıca bakınız:
1. “Adın geçti saçma sapan bir filmde üç kere” cümlesi
Cümle: “Adın geçti saçma sapan bir filmde üç kere.”
Yüklem: “geçti”
Özne: “Adın”
Dolaylı tümleç: “saçma sapan bir filmde”
Zarf tümleci: “üç kere”
Burada fiil: “geçti” (geçmek fiili).
“adı geçmek” = “bir yerde birinden veya bir şeyden söz edilmek”
Bu kalıpta “adı” sözcüğü özne konumunda, “geçmek” fiiliyse kendi anlamından uzaklaşarak “anılmak, bahsedilmek” anlamında kullanılmıştır.
Yani burada “geçmek”:
-
Temel anlamında (“bir yerden geçmek”) kullanılmıyor,
-
Mecaz anlam kazanmış,
-
Kalıplaşmış bir ifade içinde yer alıyor.
Sonuç: “Adı geçmek” ifadesi deyimleşmiş fiildir.
“Geçmek” burada asıl fiil değildir çünkü kendi anlamında kullanılmamıştır. Deyimin içinde anlam kaymasına uğramıştır.
2. “Asıl fiil” – “Yardımcı fiil” – “Deyimleşmiş fiil” farkı
| Tür | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Asıl fiil | Tek başına anlamı vardır. | “geçmek” → “köprüden geçmek” |
| Yardımcı fiil | İsim soylu sözcüklerle birleşerek fiil oluşturur. Tek başına anlam taşımayabilir. | “yardım etmek”, “reddetmek”, “olmak” |
| Deyimleşmiş fiil | Kalıplaşmış bir ifade içindeki fiil. Fiil kendi anlamından uzaklaşmıştır. | “adı geçmek” (anılmak), “gözden düşmek”, “canı sıkılmak” |