Orhun alfabesinde “F” harfi yok mu? Yada hangi harfler yok? Olmayan harflerin yerini nasıl dolduruyorlardı?
Orhun Alfabesi (ya da Göktürk Alfabesi) Türklerin bilinen en eski yazı sistemlerinden biridir ve 8. yüzyılda Orhun Yazıtları’nda kullanılmıştır.
Bu alfabe, Türkçenin ses yapısına uygun olarak geliştirilmiş olup runik yazıya benzeyen işaretlerden oluşur.
-
Toplam 38 işaret (harf) vardır.
-
Bunların yaklaşık 4’ü ünlü, geri kalanı ünsüz harfleri temsil eder.
-
Alfabe Türkçenin fonetik yapısına göre tasarlanmıştır, yani Türkçede olmayan sesler için harf yoktur.
2. Orhun Alfabesinde Olmayan Harfler
Orhun Alfabesinde, günümüz Latin alfabesindeki bazı sesleri karşılayan harfler bulunmaz.
Olmayan bazı sesler:
-
F
-
H (bazı durumlarda “hırıltılı h” sesi yoktur)
-
J
-
V (bazı kaynaklarda bu sesin ayrı bir işareti olmadığı belirtilir)
-
Ğ (bu ses özel bir harfle değil, genellikle ünlülerin uzamasıyla ifade edilirdi)
-
Q – W – X (bunlar zaten Latin alfabesine özgü, Türkçede o dönemde yoktu)
3. Peki Bu Sesler Yerine Ne Kullanılıyordu?
Orhun alfabesinde olmayan sesler için o dönemde Türkçede zaten bu sesler yoktu, dolayısıyla bu harflere ihtiyaç da yoktu. Ancak bazı seslere yakın alternatif harfler veya yöntemler kullanılmıştır:
-
F sesi: O dönemin Türkçesinde f sesi bulunmadığı için “p” harfi veya benzeri seslerle karşılanabiliyordu. (Örneğin, Arapça’dan gelen kelimeler çok sonra Türkçeye girmiştir.)
-
H sesi: Çoğunlukla yazılmazdı veya “k / g” sesleriyle yakın şekilde telaffuz edilirdi.
-
V sesi: Genellikle “b” veya “u/o” ünlüsüyle ifade edilirdi (örneğin “av” yerine “ab” veya “au” gibi seslenebilirdi).
-
Ğ sesi: Uzatma görevi görür, ayrıca yazılmazdı. (örneğin dağ → “ta” gibi okunurdu ama uzatılarak telaffuz edilirdi.)
4. Neden Bu Harfler Yoktu?
-
Orhun Alfabesi, Türkçenin 8. yüzyıldaki ses yapısına göre oluşturulmuş bir yazı sistemidir.
-
O dönemde Türkçede F, J, V gibi yabancı kökenli sesler yoktu. Bu sesler İslamiyet sonrası Arapça ve Farsçadan gelen kelimelerle Türkçeye girmiştir.
-
Yani alfabenin eksikliği değil, dil yapısının farkı söz konusudur.
5. Kısa Bir Örnek
Modern Türkçede: “Fırın”
Orhun döneminde: Türkçede böyle bir kelime yoktu. Eğer olsaydı “p” veya “b” benzeri bir sesle karşılanması gerekirdi.
Modern Türkçede: “Dağ”
Orhun yazısı: “TA” işaretiyle yazılırdı → telaffuzda “dağ” olarak uzatılırdı.
Sonuç
-
Orhun Alfabesinde F harfi yoktur. -
Aynı şekilde J, V, H, Ğ gibi harfler de bulunmaz. -
Bu harflerin yerine özel bir işaret kullanılmamış, çünkü bu sesler dilin ses sisteminde yer almıyordu. -
Alfabe, Türkçenin doğal seslerini karşılayacak kadar yeterliydi.