Beyâz-ı gerdeninle bahs ederse gerden-i mînâ
Olur şerm ile zâhir fülfülünden şîven-i mînâ
Değildir bâde bagrı yufkadır mey-h are kan ağlar
Pür olmuş girye-i mestaneden pîrâmen-i mînâ
Cem-i nâzük-mizâcın rûhu nûr içre yatar gûyâ
Durup meclisde aks-i meyle çeşm-i rûşen-i mînâ
Bu beyit, şairin sevgilisinin güzelliğini ve zarafetini öven bir gazel niteliğindedir.
Beyitin ilk iki mısraında, sevgilinin gerdanının camdan bile daha beyaz olduğu vurgulanır. Sevgilinin güzelliği karşısında cam utanç duyar ve gözyaşı döker. Bu ifade, sevgilinin eşsiz güzelliğini abartılı bir biçimde anlatan klasik edebiyat mazmunudur.
Üçüncü mısrada, sevgilinin gözlerinin kan ağladığı, gözyaşlarının ise şaraptan daha tatlı olduğu dile getirilir. Bu benzetme, hem sevgilinin çekiciliğini hem de aşkın yakıcılığını ima eder.
Dördüncü mısrada, sevgilinin alnı ay gibi parlak olarak betimlenir ve bu ışığın tüm meclise yayıldığı söylenir. Ay, klasik şiirde güzelliğin ve saflığın sembolüdür; bu benzetme sevgiliyi yüceltmek için kullanılmıştır.
Şair, bu beyitte sevgilinin güzelliğini;
Camın beyazlığı,
Şarabın tatlılığı
Ayın parlaklığı
ile karşılaştırarak onu ulaşılamaz bir güzellik düzeyine taşır.
Sevgilinin güzelliği o kadar etkileyicidir ki;
Cam onun karşısında utanır,
Şarap kıskanır,
Ay bile parlaklığını yitirir.
Bu beyit, klasik divan edebiyatının abartılı ve zarif anlatım geleneğinin güzel bir örneğidir. Şairin aşkı, sevgilinin güzelliği karşısında büyülenmiş bir ruh hâliyle yansıtılmıştır.
1. BeyitBeyâz-ı gerdeninle bahs ederse gerden-i mînâ
Olur şerm ile zâhir fülfülünden şîven-i mînâ
Sevgilinin gerdanının beyazlığı, camın (mînâ) gerdanı ile kıyaslandığında, cam bu parlaklık karşısında utanır; utanışını da gözyaşları gibi görünen buhar veya damlalarla belli eder.
Beyâz-ı gerden: sevgilinin gerdanının beyazlığı.
Mînâ: cam, billur.
Şerm: utanç.
Şîve / şîven: gözyaşı, ağlayış.
Yorum: Şair, sevgilinin boynunun camdan daha beyaz olduğunu söyleyerek onun güzelliğini abartılı bir şekilde över. Cam, bu güzellik karşısında utancından “ağlar”.
2. BeyitDeğildir bâde bagrı yufkadır mey-h are kan ağlar
Pür olmuş girye-i mestaneden pîrâmen-i mînâ
Şarap kadehi (mey-hâne ya da mey-har), sevgilinin gözyaşlarına dayanamaz; bağrı yufkadır, bu yüzden kan ağlar. Cam kadehin çevresi, aşıkların gözyaşlarıyla dolmuştur.
Bâde: şarap.
Bagrı yufka: duygusal, dayanamaz.
Mey-har: şarap içen.
Pîrâmen: çevre, etraf.
Girye: gözyaşı.
Yorum: Aşkın verdiği ıstırap o kadar büyüktür ki, meclisteki kadehler bile sanki bu duruma üzülüp kan ağlar gibi görünür. Bu, klasik şiirde şarap – aşk – gözyaşı üçgeninin sembolik anlatımıdır.
3. BeyitCem-i nâzük-mizâcın rûhu nûr içre yatar gûyâ
Durup meclisde aks-i meyle çeşm-i rûşen-i mînâ
Nazik yapılı sevgilinin ruhu sanki bir ışık içindedir; bu ışık, mecliste duran cam kadehin içine yansır. Camın parlak gözleri (yani şarap dolu kadeh), bu güzelliğin aksini taşır.
Cem: sevgili veya meclis.
Nâzük-mizâc: ince ruhlu, nazik tabiatlı.
Rûşen: aydınlık, parlak.
Aks: yansıma.
Yorum: Meclisteki kadehler, sevgilinin ışıl ışıl güzelliğini yansıtan bir ayna gibidir. Bu beyit, güzelliğin meclisin atmosferine yayılışını betimler.
Genel DeğerlendirmeBu beyitlerde şair, cam, şarap ve ay ışığı gibi imgeleri kullanarak sevgilinin güzelliğini benzersiz, ulaşılmaz ve büyüleyici bir şekilde tasvir eder.
Cam sevgilinin beyazlığı karşısında utanır,
Şarap ve kadeh sevgilinin gözyaşlarıyla kıyaslanır,
Sevgilinin ışığı meclisteki her nesneye yansır.
Bu tür betimlemeler, divan şiirinde sevgilinin güzelliğini doğanın ve nesnelerin üstüne çıkararak anlatmanın tipik bir örneğidir. Aşık, sevgilinin güzelliği karşısında hem büyülenmiş hem de çaresizdir.