Bir metinde "Dil ve Anlatım Özellikleri" ne demektir?

Edebiyat
1

Bir metinde/parçada, paragrafta “dil ve anlatım özellikleri” ne demektir?

Bir metnin dil ve anlatım özellikleri, yazarın duygu, düşünce ve iletisini okuyucuya hangi dil unsurlarıyla ve nasıl bir anlatımla aktardığını ifade eder. Bu nedenle “dil ve anlatım özellikleri” denildiğinde yalnızca dilin sade veya ağır oluşu değil, metinde kullanılan anlatım biçimleri, anlam ilişkileri ve söz sanatları da değerlendirilir.

Bu kapsamda şu unsurlar incelenebilir:

  • Dilin sade, açık ve anlaşılır olması

  • Kısa ve özlü ifadelerin kullanılması

  • Akıcı ve duru bir anlatımın tercih edilmesi

  • Öğretici (didaktik), açıklayıcı, öyküleyici veya betimleyici bir anlatımın kullanılması

  • Neden-sonuç, amaç-sonuç ve koşul-sonuç ilişkilerine yer verilmesi

  • Benzetme, kişileştirme gibi söz sanatlarından yararlanılması

  • Emir, gereklilik, istek gibi anlamlar taşıyan ifadelerin kullanılması

  • Deyim, atasözü ve mecazlı söyleyişlere başvurulması

Bu nedenle bir sınavda veya etkinlikte “Parçanın dil ve anlatım özelliklerini yazınız.” sorusuyla karşılaşıldığında, metnin nasıl bir dille yazıldığı ve anlatımda hangi özelliklerin öne çıktığı belirlenmelidir.

Örnek:

Aşağıdaki parçada kullanılan dil ve anlatım özelliklerinden iki tanesini yazınız.

KUTADGU BİLİG
(…)
könül kodkı tuttı tilin söz süçig
bodunıg işitti taşgı hem içig

adaş koldaş arda tutundı kalın
adaş koldaş ol erke arka bilin

kimin bolsa koldaş adaşı telim
anın arkası bek kaya ol yalım

kimin arkası bolsa küçlüg bolur
bu küçlüg kişi kutka tüplüg bolur
(…)
GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİ
İnsan gönlüne hâkim olmalı, dilini kötü sözden korumalıdır.
Kötü söz insanı hem dışarıdan hem içeriden yıpratır.

İnsan dost ve arkadaş edinmeli, yalnız kalmamalıdır.
Dost ve arkadaş insan için bir destektir.

Kimin güvenilir dostu ve arkadaşı çok olursa,
Onun dayanağı sağlam bir kaya gibi olur.

Kimin arkasında destekçisi varsa o güçlü olur.
Böyle güçlü kişiler mutluluğa ve itibara ulaşır.

Yukarıdaki metin için şu şekilde cevap verilebilir:

  1. Açık, sade ve anlaşılır bir dil kullanılmıştır.

  2. Öğüt verici (didaktik) bir anlatım tercih edilmiştir.

  3. Neden-sonuç ilişkilerine yer verilmiştir.

  4. Koşul-sonuç cümleleri kullanılmıştır.

  5. Kısa ve özlü ifadeler tercih edilmiştir.

  6. Benzetmeden yararlanılmıştır.

  7. Emir ve gereklilik anlamı taşıyan ifadelere yer verilmiştir.

Kısacası, dil ve anlatım özellikleri bir metnin ne anlattığından çok, anlatılmak istenenin nasıl ifade edildiğini ortaya koyan özelliklerdir.