Değişken kalıp olan feilatun'u nasıl ayırt ederiz?

Soru-Cevap
1

Değişken kalıp olan feilatun’u nasıl ayırt ederiz?

2

:straight_ruler: Aruz Ölçüsü Nedir?

Aruz ölçüsü, hecelerin açık (ünlü ile biten) ve kapalı (ünsüzle biten) olmasına dayanan bir vezin sistemidir. Bu ölçünün temelinde hecelerin uzunluk ve kısalık değeri vardır. Bir mısradaki veznin bulunabilmesi için önce hecelerin değerlerinin doğru tespit edilmesi gerekir.

:abacus: Aruzda Hecelerin Değeri

Aruz vezninde heceler iki şekilde değerlendirilir:

  • Açık / Kısa Hece ( . ) ( v ) → Ünlü ile biter.
    (örnek: a, de, su)

  • Kapalı / Uzun Hece ( - ) → Ünsüzle biter veya uzun ünlüyle sona erer.
    (örnek: kal, gül, âşık)

:pushpin: Not: Aruz vezni, Arap ve Fars edebiyatlarından Türk edebiyatına geçmiş, özellikle Divan edebiyatında yaygın olarak kullanılmıştır.

:books: Değişken Kalıp – “Feilâtün” (Fâilâtün)

“Feilâtün (Fâilâtün)” kalıbı, aruz ölçüsünde sık kullanılan bir kalıptır. Aynı mantıkla hecelerin uzunluk-kısalık değerleri belirlenerek dizelere uygulanır.

Kalıp:
Feilâtün (Fâilâtün) Feilâtün Feilâtün Feilün (Fa’lün)

Bu kalıp, klasik gazel formunda sıklıkla karşımıza çıkar.

:memo: Örnek Gazel (Necati Bey)

Lâle-hadler yine gülşende neler etmediler
Sera yürütmediler gonceyi soyletmediler

Taşradan geldi çemen sahnına bîçâredürür
Devr-i gül sohbetine lâleyi iletmediler

Âdeti hûbların çevri cefâdur amma
Bana etdüklerini kimselere etmediler

Kamdülillâh mey-i can-bahş ile sâkilerimüz
Âb-ı hayat ile Kevser suyum istetmediler

Ey Necati yürî sabreyle elimden ne gelür
Hûblar cevr ü cefâyı kime öğretmediler

:scroll: Vezin: Feilâtün Feilâtün Feilâtün Feilün

:speaking_head: Günümüz Türkçesiyle Anlamı

  1. Beyit: Al yanaklı güzeller, gül bahçesinde yine neler yapmadılar ki! Selviye nazlı nazlı salınma fırsatını, gonca güle açılma iznini vermediler.

  2. Beyit: Lale, bahçeye dışarıdan gelen zavallı bir çiçektir; bu yüzden onu gül devrinin sohbetine sokmadılar.

  3. Beyit: Güzellerin huyu cefadır ama bana ettiklerini kimseye etmediler.

  4. Beyit: Allah’a şükürler olsun ki sakilerimiz cana can katan şarapla bize âb-ı hayatı (ölümsüzlük suyu) ve Kevser suyunu aratmadılar.

  5. Beyit: Ey Necati! Yürü, sabret; elinden başka ne gelir ki? Güzeller bu cefa ve nazı kime öğretmediler ki…

:herb: Değerlendirme

  • Bu gazelde gül bahçesi, çiçekler ve güzeller bir aşk meclisi metaforu olarak kullanılmıştır.

  • Lale, bu meclise dışarıdan gelen yabancı bir âşık gibidir.

  • Şair, aşkın cefasından, güzellerin nazından ve bu aşk meclisinin acı-tatlı oyunlarından söz eder.

  • Vezin olarak kullanılan Feilâtün kalıbı, gazelin ahenkli ve ritmik yapısını güçlendirir.