Doğu ile Batı Arasında Bir Kültür Köprüsü: Levanten Nedir, Kimlere Denir?
Tarih boyunca Akdeniz, sadece malların değil, kültürlerin, dillerin ve insanların da taşındığı devasa bir ticaret havzası olmuştur. Bu havzanın en özgün, en gizemli ve kültürel açıdan en zengin topluluklarından biri şüphesiz Levantenlerdir. Günümüzde hâlâ merak konusu olan “Levanten nedir?”, “Levanten kime denir?” ve “Levanten kültürü nasıldır?” sorularının yanıtlarını, Osmanlı’dan günümüze uzanan tarihi kökleriyle ele aldık.
Levanten Kelime Anlamı Nedir?
Levanten kelimesi, Fransızca kökenli bir sözcüktür ve coğrafi olarak “Doğu Akdeniz ülkeleri” anlamına gelen “Levant” bölgesinden türetilmiştir. Kelime anlamı olarak “Doğulu” ya da “Güneşin doğduğu yönden olan” demektir.
Tarihsel süreçte ise bu terim; ticaret yapmak amacıyla Osmanlı İmparatorluğu’nun liman kentlerine yerleşen ve zamanla buraları yurt edinen Batı Avrupa (Fransız, İtalyan, İngiliz, Hollandalı vb.) kökenli Katolik ve Protestan Hristiyanları tanımlamak için kullanılmıştır.
Levanten Kime Denir? Tarihsel Arka Plan
Levantenlerin ortaya çıkışı, Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupalı devletlere verdiği kapitülasyonlar (ticari ve hukuki ayrıcalıklar) ile doğrudan bağlantılıdır.
- yüzyıldan itibaren özellikle Venedik, Ceneviz, Fransa ve İngiltere’den gelen tüccarlar; İstanbul, İzmir, Selanik ve Beyrut gibi önemli liman kentlerine yerleştiler. Zamanla bu tüccarlar yerli halkla (Rum, Ermeni, Yahudi) evlilikler yaparak ya da kendi içlerinde kapalı topluluklar oluşturarak çoğaldılar.
Bir kişinin Levanten olarak kabul edilmesi için şu şartlar öne çıkardı:
-
Köken: Batı Avrupa (özellikle İtalya, Fransa, İngiltere) soyundan gelmek.
-
Din: Genellikle Katolik veya Protestan Hristiyan olmak.
-
Coğrafya: Doğu Akdeniz’deki liman kentlerinde doğup büyümüş olmak.
-
Aşiret/Aile Bağları: Kuşaklar boyu Doğu’da yaşamasına rağmen Batılı kimliğini ve pasaportunu korumuş olmak.
Osmanlı Döneminde Levantenlerin Rolü
Osmanlı İmparatorluğu’nda Levantenler, devlet ile Batı dünyası arasında adeta birer kültür ve ticaret elçisiydiler. Dil bilmeleri (özellikle Fransızca, İtalyanca, Rumca ve Türkçe) sayesinde Osmanlı bürokrasisinde, tercümanlıkta ve hariciyede (dış işlerinde) kritik roller üstlendiler.
Osmanlı ekonomisinin dışa açılmasında, bankacılık sisteminin kurulmasında, demiryolları ve liman inşaatlarında Levanten sermayesi ve iş gücü başroldeydi. Bugün İstanbul’un Galata ve Beyoğlu (Pera) semtleri ile İzmir’in Bornova ve Buca ilçelerindeki tarihi binaların, köşklerin ve pasajların birçoğu Levanten aileler tarafından inşa ettirilmiştir.
Müstesna Bir Yaşam Tarzı: Levanten Kültürü
Levantenler, Doğu Akdeniz’in kozmopolit yapısında tamamen kendilerine has melez bir kültür geliştirdiler. Bu kültürün en belirgin özellikleri şunlardır:
-
Çok Dillilik (Lingua Franca): Bir Levanten ailesinde aynı anda Fransızca, İtalyanca, Rumca ve Türkçe konuşulabilirdi. Akdeniz ticaretinde kullanılan ve bu dillerin karışımından oluşan Lingua Franca veya Sabir adı verilen ortak bir dil kullandıkları da bilinir.
-
Mimari ve Estetik: Yaşadıkları şehirlerde Batı tarzı mimariyi, operayı, tiyatroyu ve baloyu yaygınlaştırdılar. İzmir Bornova köşkleri veya İstanbul Pera’daki neoklasik binalar bu estetiğin en güzel örnekleridir.
-
Mutfak Kültürü: Batı Avrupa mutfağı ile Osmanlı-Akdeniz mutfağını harmanladılar. Zeytinyağlılar, deniz mahsulleri ve Batı tarzı sosların bir arada kullanıldığı zengin bir mutfak kültürüne sahiptiler.
Günümüzde Levantenler
İmparatorlukların yıkılışı, ulus devletlerin kurulması ve 20. yüzyıldaki siyasi değişimler (özellikle mübadele dönemleri ve dünya savaşları) nedeniyle Levanten nüfusu büyük oranda Avrupa’ya göç etmiştir.
Ancak günümüzde Türkiye’de, özellikle İstanbul (Beyoğlu, Moda, Büyükada) ve İzmir (Bornova, Buca, Karşıyaka) ile Hatay (İskenderun) bölgelerinde hâlâ varlığını sürdüren, köklü geçmişlerine ve kültürlerine sahip çıkan küçük Levanten toplulukları yaşamaya devam etmektedir.
Özetle; Levantenler ne tam anlamıyla Batılı ne de tam anlamıyla Doğuludur. Onlar, iki farklı dünyanın tam ortasında, Akdeniz’in sularında filizlenmiş, tarihin en renkli ve entelektüel topluluklarından biridir.