Mustafa Kemal Atatürk Döneminde Açılan ve Kurulan Fabrikalar

Genel ve Güncel
1

Mustafa Kemal Atatürk Döneminde Açılan ve Kurulan Fabrikalar (1923–1938)

ataturk-donemi-sanayi-fabrika
ataturk-donemi-sanayi-fabrika1024×1536 202 KB

:brick: 1923–1926: Cumhuriyetin İlk Sanayi Temelleri

Bu yıllarda ağırlıklı olarak askeri, tarımsal ve temel ihtiyaç üretimine dönük tesisler kurulmuştur:

  • Ankara Fişek Fabrikası (1924)

  • Gölcük Tersanesi (1924)

  • Eskişehir Hava Tamirhanesi (1925)

  • Şakir Zümre Savunma Sanayi Fabrikası (1925)

  • Alpullu Şeker Fabrikası (1926)

  • Uşak Şeker Fabrikası (1926)

  • Kırıkkale Mühimmat Fabrikası (1926)

  • Ankara Ekmek Fabrikası (Belediye Fabrikası) (1926)

  • Erzurum Un Fabrikası (Yenileştirme) (1926)

:thread: 1927–1929: Dokuma ve İnşaat Malzemesi Sanayisi

  • Bünyan Dokuma Fabrikası (1927)

  • Eskişehir Kiremit ve Tuğla Fabrikası (1927)

  • Kırıkkale Elektrik Santrali ve Çelik Fabrikası (1928)

  • Ankara Çimento Fabrikası (1928)

  • Ankara Havagazı Fabrikası (1929)

  • İstanbul Otomobil Montaj Fabrikası (1929)

  • Gaziantep Mensucat (dokuma) Fabrikası (1929)

  • Adana Pamuk İpliği Fabrikası (özel teşebbüs destekli) (1929)

:gear: 1930–1933: Savunma, Enerji ve Şeker Üretiminde Atılım

  • Kayaş Kapsül Fabrikası (1930)

  • Nuri Killigil Tabanca, Havan ve Mühimmat Fabrikası (1930)

  • Kırıkkale Elektrik Santrali ve Çelik Fabrikası (genişletme) (1931)

  • Keçiborlu Kükürt Fabrikası ilk hattı (1932)

  • Erzincan ve Elazığ Elektrik Santralleri (1933)

  • Gazi Orman Çiftliği Mandıra ve Süt Fabrikası (1933)

  • Ankara Zirai Donatım Aletleri Fabrikası (1933)

:factory: 1934: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile Büyük Sanayi Hamlesi

Bu yıl adeta sanayileşme seferberliğinin zirvesidir:

  • Eskişehir Şeker Fabrikası (1934)

  • Turhal Şeker Fabrikası (1934)

  • Konya Ereğli Bez Fabrikası (1934)

  • Bakırköy Bez Fabrikası (1934)

  • Bursa Sümerbank İplik Fabrikası (1934)

  • İzmit Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası (1934)

  • İzmit Kâğıt ve Karton Fabrikası (1934)

  • Zonguldak Kömür Yıkama Fabrikası (1934)

  • Keçiborlu Kükürt Fabrikası (1934)

  • Isparta Gülyağı Fabrikası (1934)

  • Kayseri Bez Fabrikası (1934)

  • Ankara, Konya, Eskişehir, Sivas Buğday Filoları (1934)

  • Adana Mensucat Fabrikası (1934)

  • Erzurum Dokuma Fabrikası (1934)

  • Giresun Fındık İşleme Tesisi (1934)

:yarn: 1935: Tekstil, Kimya ve Maden Sanayisinin Güçlenmesi

  • Nazilli Basma Fabrikası (1935)

  • Bursa Merinos Fabrikası (1935)

  • Gemlik Suni İpek Fabrikası (1935)

  • Keçiborlu Kükürt Fabrikası (ikinci hat) (1935)

  • Zonguldak Taşkömürü Fabrikası (1935)

  • Ergani Bakır İşletmesi (devletleştirme ve modernizasyon) (1935)

  • Etibank (maden işletmeleriyle birlikte) (1935)

  • Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü – MTA (1935)

  • Elektrik İşleri Etüt İdaresi (1935)

:nut_and_bolt: 1936–1938: Ağır Sanayi, Uçak ve Savunma Sanayii

  • Ankara Çubuk Barajı (1936)

  • Barut, Tüfek ve Top Fabrikası (1936)

  • Nuri Demirağ Uçak Fabrikası (1936)

  • Malatya Sigara Fabrikası (1936)

  • Bitlis Sigara Fabrikası (1936)

  • Malatya Bez Fabrikası (1937)

  • Karabük Demir Çelik Fabrikası (1937)

  • İzmit Kâğıt ve Karton Fabrikası (ikinci tesis) (1937)

  • Divriği Demir Ocakları (1938)

  • İzmir Klor Fabrikası (1938)

  • Sivas Çimento Fabrikası (1938)

  • Toprak Mahsulleri Ofisi (hububat sanayisi altyapısı) (1938)

  • Şeker Şirketi – devlet şeker sanayi teşkilatı (genişletme) (1938)

:compass: Genel Değerlendirme

:chart_increasing: Atatürk döneminde (1923–1938) yaklaşık 46 büyük fabrika ve 100’ün üzerinde küçük ölçekli sanayi tesisi kurulmuştur.
Bu fabrikalar:

  • Sümerbank, Etibank, Şeker Şirketi, MTA, Elektrik İşleri Etüt İdaresi gibi kurumların temelini oluşturdu.

  • Türkiye’yi tarım ağırlıklı ekonomiden sanayi toplumuna dönüştürme hedefinin somut adımlarıydı.

  • 1933’te uygulamaya giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, bu hamlenin ana çerçevesini çizmiştir.

2

Atatürk Döneminde Açılan Fabrikaların Günümüzdeki Durumu (1923–1938)

# Fabrika / Kurum Açılış Güncel Durum Yıl / Alıcı / Yeni İşlev
1 Gölcük Tersanesi 1924 Faaliyette Deniz Kuvvetleri’ne bağlı askeri tersane
2 Ankara Fişek Fabrikası (MKE) 1924 Faaliyette MKE A.Ş. altında çalışıyor
3 Şakir Zümre Silah Fabrikası 1925 Kapatıldı 1940’lardan sonra sivil üretime geçti, 1960’ta kapandı
4 Uşak Şeker Fabrikası (Nuri Şeker) 1926 Faaliyette (devlet) Türkşeker bünyesinde üretim sürüyor
5 Alpullu Şeker Fabrikası 1926 Satıldı 2018’de Binbirgıda A.Ş.
6 Kırıkkale Mühimmat Fabrikası (MKE) 1926 Faaliyette MKE’ye bağlı, modern tesis olarak çalışıyor
7 Bünyan Dokuma Fabrikası 1927 Kapatıldı 1950’lerde faaliyetini durdurdu
8 Ankara Çimento Fabrikası 1928 Satıldı 1989 – Ciments Français; 2011 – Limak Grubu
9 İstanbul Otomobil Montaj Fabrikası 1929 Kapatıldı 1930’larda kapanarak yerini montaj ithalatına bıraktı
10 Kayaş Kapsül Fabrikası (MKE) 1930 Faaliyette MKE’nin aktif mühimmat tesislerinden biri
11 Nuri Killigil Silah Fabrikası 1930 Kapatıldı 1949’da patlamayla yıkıldı
12 Eskişehir Şeker Fabrikası 1934 Faaliyette Türkşeker bünyesinde üretim sürüyor
13 Turhal Şeker Fabrikası 1934 Satıldı 2018 – Kayseri Şeker Fabrikası A.Ş.
14 Konya Ereğli Bez Fabrikası 1934 Kapatıldı 2000’lerde özelleştirme sonrası kapandı
15 Bursa Sümerbank İplik Fabrikası 1934 Kapatıldı 2002’de kapandı, alan özel sektöre geçti
16 Paşabahçe Cam Fabrikası (Şişecam) 1934 Kapatıldı (Beykoz) 2002’de üretim sona erdi, yeni tesisler Trakya’da
17 İzmit Kâğıt ve Karton Fabrikası (SEKA) 1934 Kapatıldı 2005’te kapandı, alan belediyeye devredildi
18 Keçiborlu Kükürt Fabrikası 1934 Kapatıldı 1990’larda kapatıldı, küçük özel işletmeler kaldı
19 Isparta Gülyağı Fabrikası 1934 Faaliyette Özel kooperatiflerce üretim devam ediyor
20 Kayseri Bez Fabrikası (Sümerbank) 1934 Kapatıldı 1999 – üretim bitti; 2012 – AGÜ Kampüsü oldu
21 Nazilli Basma Fabrikası (Sümerbank) 1937 Kapatıldı 2002’de kapatıldı; ADÜ’ye devredildi
22 Gemlik Suni İpek Fabrikası (Süngipek) 1935 Kapatıldı 1980’lerde üretim durdu, yapı kültür varlığı olarak korundu
23 Bursa Merinos Fabrikası 1938 Kapatıldı 2004 – Merinos AKKM/Kültür Merkezi oldu
24 Malatya Bez Fabrikası 1937 Kapatıldı 2002’de üretim sona erdi
25 Karabük Demir-Çelik (KARDEMİR) 1937 Satıldı 1995 – Özelleştirildi, özel şirket olarak devam
26 Divriği Demir Madeni 1938 Faaliyette Erdemir Maden işletmesi olarak sürüyor
27 Bitlis Sigara Fabrikası 1936 Kapatıldı 2000’lerde TEKEL özelleştirmesiyle kapandı
28 Malatya Sigara Fabrikası 1936 Satıldı 2008 – British American Tobacco
29 Ankara Barut ve Tüfek Fabrikası (MKE) 1936 Faaliyette Modern MKE tesisleri arasında
30 Karadeniz Bakır İşletmeleri (Ergani) 1935 Faaliyette Eti Bakır A.Ş. – Cengiz Holding
31 Etibank 1935 Özelleştirildi 1998’de madencilik birimleri satıldı
32 Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (MTA) 1935 Faaliyette Kamu kurumu olarak devam ediyor
33 Elektrik İşleri Etüt İdaresi (EİE) 1935 Kapatıldı 2011 – TEİAŞ ve EPDK birimlerine devredildi
34 Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) 1938 Faaliyette Kamu iktisadi teşebbüsü olarak sürüyor
35 Şeker Şirketi (Türkşeker) 1938 Faaliyette KİT statüsünde üretime devam ediyor
36 Tokat Sigara Fabrikası (TEKEL) 1934 Kapatıldı 2008’de BAT’a satıldı; 2010’da üretim durdu

:magnifying_glass_tilted_right: Genel Değerlendirme (2025 itibarıyla)

  • Atatürk döneminde kurulan 45+ fabrikanın yaklaşık %60’ı kapanmış veya özelleştirilmiş durumda.

  • %25’i tamamen kapalı, %35’i özel sektörde (örnek: KARDEMİR, Şişecam, BAT), %40’a yakını hâlâ devlet kurumları olarak çalışıyor (örnek: MKE, TMO, Türkşeker).

  • En çok özelleştirilen sektörler: Şeker, Tekstil (Sümerbank), Kâğıt (SEKA), Sigara (TEKEL).

  • En kalıcı kurumlar: MKE, Etibank’tan türeyen Eti Maden, MTA, TMO, Türkşeker.