Şecaat Arz Ederken Merd-i Kıpti Sirkatin Söyler Ne Demek?
“Meyan-ı güft ü gûda bed-meniş îhâm eder kubhun
Şecaat arz ederken merd-i kıptî sirkatin söyler”Koca Mehmet Ragıp Paşa
“Mayası bozuk olanlar, söz esnasında kabahatini farkında olmadan sezdirir/ima eder.
Çingene de yiğitliğini anlatırken hırsızlığını söyler/örnek verir.”
Günlük hayatta birinin övüneyim derken aslında kendi ayıplarını ortaya döktüğünü fark ettiğimizde kullandığımız bu söz, Koca Ragıp Paşa’ya ait bir beyitten günümüze miras kalmıştır. Peki, bu derin anlamlı ifadenin tam olarak karşılığı nedir?
Kelime Anlamları: Sözlüğü Açalım
Cümleyi daha iyi kavramak için içindeki eski kelimelere göz atmak gerekir:
-
şecaat: Yiğitlik, kahramanlık, cesaret.
-
arz etmek: Sunmak, anlatmak, göstermek.
-
merd-i kıpti: Kıpti adam (Eski metinlerde Roman/Çingene anlamında kullanılır).
-
sirkat: Hırsızlık.
Günün Türkçesiyle: “Çingene’nin merdi (yiğidi), kahramanlığını anlatırken hırsızlıklarını söyler.”
Atasözünün Hikayesi ve Kullanım Amacı
Bu söz, bir kişinin kendini methederken farkında olmadan kusurlarını, suçlarını veya yetersizliklerini itiraf etmesi durumunu anlatır. Kişi, yaptığı bir şeyi “başarı” sanarak anlatır ama aslında anlattığı şey toplum nezdinde bir ayıp veya suçtur.
Neden “Merd-i Kıpti”?
Buradaki kullanım etnik bir aşağılamadan ziyade, dönemin edebi geleneğinde bir tipleme üzerinden yapılan bir ironidir. Hikayeye göre; bir kişi dürüstlüğü ve yiğitliğiyle övünmek isterken, “Ben o kadar dürüstüm ki, falanca evden çalarken bile kimsenin hakkını yemedim” gibi absürt bir savunma yaparak aslında hırsız olduğunu tescillemiş olur.
Günlük Hayattan Örnekler
Bu durumla modern dünyada sıkça karşılaşırız:
-
İş Dünyasında: Bir yöneticinin “Ekibimi çok iyi yönetirim, personeli uyumadan 15 saat çalıştırıp hafta sonu da ofise getiriyorum” diyerek aslında iş hukuku ihlallerini ve kötü yönetimini “başarı” gibi anlatması.
-
Siyasette: Bir politikacının dürüstlüğünü kanıtlamaya çalışırken, farkında olmadan usulsüz bir işi nasıl “ustalıkla” hallettiğini ağzından kaçırması.
-
Sosyal İlişkilerde: “Ben çok sadık biriyimdir, eski sevgilimi aldatırken bile ona hep hediye alırdım” diyen birinin trajikomik durumu.
Özetle: Kaş Yaparken Göz Çıkarmak
“Şecaat arz ederken merd-i kıpti sirkatin söyler” sözü, bize şu dersleri verir:
-
Övünmek, çoğu zaman insanın maskesini düşürür.
-
İnsan neyi “üstünlük” olarak gördüğüne dikkat etmelidir.
-
Kontrolsüz konuşmak, gizli kalması gereken ayıpları gün yüzüne çıkarır.