Tehzil Nedir? Tanımı, Örnekler
Edebiyat terimi olarak “tehzil”, Arapça kökenli olup “alay etme, küçümseme, gülünç hâle getirme” anlamındadır.
Tehzil, alay ve şaka yollu yazılmış naziredir. Hezl adıyla da bilinir. Genellikle tanınmış şairlerin şiirleri, vezin ve kafiye taklit edilerek kaleme alınır.
Edebiyattaki Anlamı
-
Edebî Tür: Bir kimseyi, düşünceyi veya eseri gülünç yönleriyle ele almak, alay ederek anlatmak.
-
Amaç: Eleştiriyi, iğnelemeyi ve mizahî bir yaklaşımı içinde barındırır.
-
Divan Edebiyatı’nda: Şairler bazen rakiplerinin veya dönemin ileri gelenlerinin eserlerini tehzil yoluyla küçümser, hicivle karışık bir alay unsuru ortaya koyarlar.
-
Modern Edebiyat’ta: “Parodi” veya “satir” kavramlarına yakın düşer.
Örnek Kullanım
-
Bir şairin başka bir şairin kasidesini taklit ederek ama bozup alaya alacak şekilde yeniden yazması tehzil sayılır.
-
Nâbî’nin bazı hicivlerinde ve Şeyhî’nin “Harname”sinde tehzile yaklaşan üsluplar görülür.
Örnek: Nefî’nin kasidesine yapılan tehzil
Nefî’nin kasidesinden alınan birkaç beytin, Fazıl Ahmet Aykaç tarafından tehzil edilmiş hâli şöyle verilir:
Orijinal Nefî beyti (kaside):
Edirne şehri mi bu yâ gülşen-i me’vâ mıdır
Anda kasr-ı padişâhî cennet-i a‘lâ mıdır
Fazıl Ahmet Aykaç’ın tehzili:
Bu İstanbul şehri mi yâ bir büyük tarla mıdır
Anda halkın kârı dâim boş yere kavga mıdırVar mıdır tozla çamurla dolmamış hiçbir sokak
Yoksa bir yağmur yağınca hepsi nehr-âsâ mıdır
Bu örnekte Nefî, Edirne’nin güzelliğini yüceltirken; Aykaç, tehzil yoluyla İstanbul’un günlük sorunlarına göndermede bulunarak şehrin çamurunu, sokaklarının hâlini ve toplumsal hâllerini hicvetmiştir.