Türk dilleri, yazı dilleri açısından hangi kollara ayrılır?

Türkçe-Dil Bilgisi
1

Türk dilleri, yazı dilleri açısından genel olarak beş ana kola ayrılır. Bu sınıflandırma, dilin tarihsel gelişimi, coğrafi dağılımı ve yapısal özellikleri dikkate alınarak yapılmıştır.

:speaking_head: 1. Oğuz (Güneybatı) Kolu

:round_pushpin: Coğrafya: Anadolu, Azerbaycan, Türkmenistan, İran, Balkanlar.
:books: Özellik: Oğuz Türkçesi, ses bakımından daha sade ve geniş bir konuşur kitlesine sahiptir.

:white_check_mark: Başlıca diller:

  • Türkiye Türkçesi

  • Azerbaycan Türkçesi

  • Türkmence

  • Gagavuzca

  • Horasan Türkçesi

:horse: 2. Kıpçak (Kuzeybatı) Kolu

:round_pushpin: Coğrafya: Orta Asya’nın batısı, Rusya Federasyonu’nun bazı bölgeleri, Kafkaslar.
:books: Özellik: Kıpçak dilleri ünlü uyumu bakımından zengindir, “ğ” sesi genellikle “w” veya “y”ye dönüşür.

:white_check_mark: Başlıca diller:

  • Kazakça

  • Karakalpakça

  • Nogayca

  • Kırgızca (bazı sınıflamalarda Karluk grubuna yakın da görülür)

  • Tatarca

  • Başkurtça

  • Kumukça

:snow_capped_mountain: 3. Karluk (Doğu) Kolu

:round_pushpin: Coğrafya: Orta Asya’nın doğusu (Özbekistan, Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi).
:books: Özellik: Karahanlı Türkçesinden gelişmiştir. Eski Uygur ve Çağatay edebiyatının devamıdır.

:white_check_mark: Başlıca diller:

  • Özbekçe

  • Yeni Uygurca (Uygur Türkçesi)

:bear: 4. Sibirya (Kuzeydoğu) Kolu

:round_pushpin: Coğrafya: Sibirya bölgesi (Rusya).
:books: Özellik: Arkaik (eski) özellikleri en çok koruyan grup; kelime yapısı diğer kollara göre daha farklıdır.

:white_check_mark: Başlıca diller:

  • Yakutça (Saha Türkçesi)

  • Dolganca

  • Hakasça

  • Şorca

  • Tuva Türkçesi

  • Altayca

:classical_building: 5. Bulgar (Ogurlar / Lir) Kolu

:round_pushpin: Coğrafya: Tarihî olarak Volga çevresi ve Doğu Avrupa.
:books: Özellik: Diğer Türk dillerinden farklı olarak “r/l” sesleri kullanılır (örneğin bulgar → bulgar).

:white_check_mark: Başlıca diller:

  • Çuvaşça (tek yaşayan temsilcidir)

  • Eski Bulgarca (tarihî dil)

:pushpin: Özet Tablo

KOL COĞRAFYA ÖRNEK DİLLER
Oğuz Anadolu, Orta Doğu, Balkanlar Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmence
Kıpçak Orta Asya, Kafkasya Kazakça, Nogayca, Karakalpakça, Tatarca
Karluk Orta Asya (doğu) Özbekçe, Uygurca
Sibirya Sibirya Yakutça, Hakasça, Tuva Türkçesi
Bulgar (Ogurlar) Doğu Avrupa (tarihî), Rusya Çuvaşça

:white_check_mark: Sonuç:

Türk dilleri yazı dili açısından Oğuz, Kıpçak, Karluk, Sibirya ve Bulgar (Ogurlar) olmak üzere 5 ana kola ayrılır.

2

Bu sınıflandırma, özellikle şu uzman kaynaklara dayanır:

  • Talât Tekin – Türk Dillerinin Sınıflandırılması

  • Johanson & Csató (1998) – The Turkic Languages

  • Geoffrey Lewis – Turkish Grammar

  • Claus Schönig ve Gerhard Doerfer gibi Türkologların çalışmaları.

:books: Bilimsel olarak kabul gören sınıflandırma (Modern Türk yazı dilleri):

  1. :yellow_circle: Oğuz (Güneybatı) Grubu

    • Türkiye Türkçesi

    • Azerbaycan Türkçesi

    • Türkmence

    • Gagavuzca

    • Horasan Türkçesi

  2. :green_circle: Kıpçak (Kuzeybatı) Grubu

    • Kazakça

    • Nogayca

    • Karakalpakça

    • Kırgızca (bazı sınıflamalarda Karluk’la sınırda görülür)

    • Tatarca

    • Başkurtça

    • Kumukça

  3. :blue_circle: Karluk (Doğu) Grubu

    • Özbekçe

    • Yeni Uygurca

  4. :orange_circle: Sibirya (Kuzeydoğu) Grubu

    • Yakutça (Saha)

    • Dolganca

    • Hakasça

    • Tuva Türkçesi

    • Altayca

    • Şorca

  5. :red_circle: Bulgar (Ogurlar / Lir Grubu)

    • Çuvaşça (tek yaşayan temsilci)

    • Eski Bulgarca (tarihî dil)

:pushpin: Not:

  • Bazı dilbilimciler sınıflandırmayı 4 grup (Oğuz – Kıpçak – Karluk – Sibirya) olarak da yapar ve Bulgar grubunu tarihî olarak ayrı bir kategoriye koyar.

  • Ancak çoğu kaynakta 5 grup biçiminde verilmesi daha yaygındır.

  • Türk dilleri arasındaki farklar fonetik (ses), morfoloji (biçim), söz varlığı ve tarihsel gelişime göre belirlenmiştir.