Türlerarasılık nedir?
Michelle Foucault, Renê Magritte’in aynı isimli tablosu dolayımında, Bu Bir Pipo Değildir’de resim ile edebiyat ilişkisi üzerine eğilir. Foucault’nun bu tabloyu kendisine bir tür kalkış noktası yapmasının nedeni açıktır. Ona göre sözcükler, temsil ettikleri şeye yalnızca bir gönderimde bulunur. Başka bir deyişle nesne ile onu işaret eden sözcük arasında herhangi bir görsel, işitsel, vb. bir ilişkinin olmadığını ileri sürer.
“Ne dil ne de resim, birbirinin terimlerine indirgenebilir: ne gördüğümüzü söylememiz boşunadır; çünkü gördüğümüz söylediğimizin içine hiçbir zaman yerleşmiş değildir. Ve söylediğimizi, imgeler, mecazlar, benzetmeler kullanarak göstermeye çalışmamız da boşunadır; çünkü onların göz kamaştırıcılıklarını edindikleri mekân, gözlerimizin önümüzde açtığı mekân değil, sözdiziminin artarda gelen öğelerinin belirlediği mekândır.”1
Türlerarasılık, edebiyat ve sanat alanında bir türün başka bir türle etkileşime girmesi, iç içe geçmesi veya bir türün başka bir türün özelliklerinden yararlanması anlamına gelir.
Başka bir deyişle:
Bir edebi türün (örneğin romanın) içinde başka bir türün (örneğin mektup, şiir, günlük, tiyatro vb.) biçim veya anlatım özelliklerinin kullanılmasıdır.
Örnekler:
-
Bir romanda kahramanların birbirine yazdığı mektupların yer alması → mektup türü ile roman türünün birleşmesi.
-
Bir tiyatro oyununda yer alan şiirsel monologlar → şiir ile tiyatro arasında türlerarasılık.
-
Bir hikâyede gazete haberi ya da günlük şeklinde bölümlerin bulunması.
Türlerarasılığın Özellikleri:
-
Farklı türler arasında etkileşim ve geçişkenlik vardır.
-
Anlatı daha zengin ve katmanlı hale gelir.
-
Okuyucuya farklı anlatım biçimleri sunar.
-
Edebiyatta yenilikçi anlatım yollarının kullanılmasına olanak tanır.
-
Modern ve postmodern edebiyatta sıkça kullanılır.
Örnek eser: Halide Edib Adıvar’ın “Ateşten Gömlek” romanında mektup biçiminde bölümler bulunması türlerarasılığa bir örnektir.